Pierwsze opactwo cystersów (zwanych o koloru habitu „białymi mnichami”) powstało w 1098 roku we francuskim Citeaux. Kolejny klasztor utworzono m.in. w Clairvaux w 1115 roku. Jego opatem był Św. Bernard z Clairvaux – najwybitniejszy cysterski święty, już przez sobie współczesnych nazywany „wyrocznią Europy”. Clairvaux dało początek setkom klasztorów w całej Europie, m.in. duńskiemu Esrom, skąd przybyli cystersi na polskie ziemie. Założenia ascetyczne i estetyczne mnichów zakładały surowość obyczajów, wyrzeczenie bogactwa i prostotę życia zakonnego. Zakonnicy mieli być samowystarczalni, dlatego prowadzili własne gospodarstwa i uprawiali ziemię. | | 
|
1186-1350 - Założenie Opactwa Cystersów w Oliwe
Konwent cysterski osiedlił się w dolinie nad Potokiem Oliwskim w 1186 roku. Przybyłych z Kołbacza na Pomorzu Zachodnim zakonników uroczyście witał książę pomorski Sambor I. Według tradycji to jego ojciec, Subisław I, był inicjatorem osadzenia mnichów na ziemiach gdańskich. Pierwszym oliwskim opatem był Bernard Dithard, towarzyszyło mu 12 mnichów duńskich i niemieckich. W 1188 roku książę Sambor obdarzył klasztor majątkiem i przywilejami (zostały wyszczególnione w dokumencie fundacyjnym), a następni książęta pomorscy powiększali wyposażenie klasztorne kolejnymi nadaniami. Już w połowie XIII wieku konwent był właścicielem 40 majątków ziemskich, jeziora, dwóch jazów i czterech wysp. Dzięki dużej bazie materialnej cystersi szybko mogli rozbudować klasztor i wznieść kościół św. Jakuba. Dzieje oliwskich cystersów od początku były bardzo burzliwe. Dwukrotnie (1226 i 1236) na klasztor napadli Prusowie. Pierwsza wizyta Prusów zakończyła się zamordowaniem opata i całego konwentu. Wkrótce przybył z Kołbacza drugi zespół mnichów i odbudował klasztor. Kilka lat później mnisi musieli zmierzyć się z Krzyżakami, którzy plądrowali klasztor trzykrotnie, w 1243, 1247 i 1252 roku. Majętności i przywileje cysterskie bardzo kusiły kolejnych komturów gdańskich. Przed kolejnymi szykanami i krzywdami uchronił cystersów wydany w 1342 roku dokument Wielkiego Mistrza Ludwika Königa, który zatwierdzał przywileje i granice posiadłości klasztornych. Nastąpił wyczekiwany pokój, który pozwolił wejść zakonowi w okres szybkiego rozwoju. Posiadane wsie, folwarki, karczmy i oddawanie niektórych obiektów w dzierżawę zapewniały cystersom pewne źródło dochodu. W tym czasie nastąpił rozwój rzemiosła dla potrzeb zakonników i osób związanych z opactwem.
Sam zakon był wielkim organizmem gospodarczo-administracyjnym. Jego struktura kształtowała się następująco: na czele stał opat (do 1589 wybierany przez konwent, później przez królów Polski), jego zastępcą był przeor. Całością majątków zawiadywał szafarz (zarządca). We wsiach sprawowali władze sołtysi. Wśród zakonników można było wyróżnić dwie grupy: ze święceniami zakonnymi (fratrzy) i bez święceń (konwersi) – w tej grupie byli też administratorzy i rzemieślnicy. Oprócz tego klasztor posiadał świeckich służących, zatrudniał pracowników najemnych i chłopów. Liczba członków konwentu w różnych okresach wahała się od 12 do ponad 50.
1350-1945 - Lata chwały i końca oliwskiego zakonu cysterskiego
Od połowy XIV wieku klasztor trapiły kolejne nieszczęścia. W 1350 roku opactwo i kościół zostały zrujnowane w ogromnym pożarze. W XV wieku oliwscy cystersi zmierzyli się z wojną polsko-krzyżacką (1433) i wojną trzynastoletnią. W 1433 roku opat i zakonnicy uciekli do Gdańska, by schronić się we własnym spichlerzu. Natomiast podczas wojny trzynastoletniej wsie i folwarki klasztorne wielokrotnie były grabione, a samo opactwo zostało przekształcone w warownię dla wojsk polskich. Następstwem burzliwych wydarzeń oraz nadejścia do Gdańska reformacji było m.in. rozprężenie życia w klasztorze i nieposłuszeństwo wobec przełożonych. Kolejni zakonnicy opuszczali klasztor, w roku 1569 zostało ich tylko dwunastu. Kolejną klęskę przyniósł rok 1577. Doszczętne obrabowanie klasztoru i spalenie obu kościołów było zemstą gdańszczan za propolską politykę opata Geschkaua. Odbudowę rozpoczęto natychmiast – pieniądze pochodziły z kasy Gdańska, od króla Polski i licznych indywidualnych ofiarodawców. Wraz ze śmiercią Geschkaua zaczął się okres panowania najbardziej zasłużonych opatów w historii oliwskich cystersów: Dawida Konarskiego, Aleksandra Kęsowskiego, Jana Grabińskiego, Michała Hackiego, Jacka Rybińskiego. W XVII wieku żołnierze szwedzcy króla Gustawa Adolfa, a potem Karola Gustawa obrabowali wszystkie cysterskie majątki, w tym kościół i klasztor. Wojny polsko-szwedzkie zakończył pokój podpisany w klasztornych zabudowaniach w nocy z 2 na 3 maja 1660 roku. Od tego czasu nastąpił kolejny okres rozkwitu klasztoru (fundacje ołtarzy i obrazów, rozrost biblioteki, uruchomienie drukarni) i rozwoju gospodarczego opactwa. Następne zawirowania nadeszły na przełomie XVII i XVIII wieku, przy okazji wojny o tron Polski księcia Conti i przyszłego polskiego króla Augusta II Sasa oraz w czasie wojny północnej. Spokojne rządy Jacka Rybińskiego (1740-82), wielkiego mecenasa sztuki, doprowadziły klasztor do rozkwitu. Kres działalności opata położył król pruski Fryderyk II po I rozbiorze Polski. Wszystkie posiadłości cysterskie zostały skonfiskowane. Konwent otrzymał w płatną dzierżawę własny folwark i wypłacane corocznie odszkodowanie. Opatowi przyznano roczną pensję i możliwość mieszkania w swoim pałacu. Po śmierci Rybińskiego opatami zostali kolejno Karl i Joseph Hohenzollernowie, nie będący cystersami krewni króla. Klasztor za ich rządów zaczął zamierać, brakowało chętnych do nowicjatu, a pozostali zakonnicy cierpieli niedostatek. Zubożałe zgromadzenie zaczęło wyprzedawać wyposażenie kościoła, a ich niedolę pogłębiło zorganizowanie w klasztorze lazaretu w czasie wojen napoleońskich. Po kongresie wiedeńskim, 31.03.1829 roku król pruski wydał zarządzenie rozwiązujące konwent. Kasata nastąpiła w 1831 roku. Kościół klasztorny i część zabudowań klasztornych przekazano parafii katolickiej, kościół św. Jakuba ewangelikom. Niektóre budynki klasztorne zostały rozebrane, kilka zmieniło funkcje na siedziby instytucji i urzędów.
1945-2009 - Cystersi znów w Gdańsku Oliwie
Cystersi wrócili do Oliwy po II wojnie światowej. Przybyli do Gdańska ze Szczyrzyca, do którego w styczniu 1945 roku wkroczyła Armia Czerwona. Zakonnicy do Gdańska dotarli 10 kwietnia, pierwszą lokomotywą, która na zalanych Żuławach sprawdzała tory kolejowe. Gdańsk wówczas jeszcze płonął. Zatrzymali się w Prezydium Miasta Gdańska i jeszcze tego samego dnia udali się pieszo do Oliwy. Zastali ocalałą katedrę i klasztor oraz zgliszcza Pałacu Opatów. Dawny cysterski klasztor zajmowały wówczas Urząd Parafialny i Kuria Biskupia. Na swoje potrzeby zakonnicy dostali budynek ewangelickiej gminy przy ul. Polanki oraz położony po sąsiedzku kościół (obecnie noszący wezwanie Matki Bożej Królowej Korony Polskiej ). Do domu przy Polankch cystersi wprowadzili się dopiero w lipcu – wcześniej stacjonowały tam władze armii radzieckiej. Zastali budynek pozbawiony okien i częściowo bez dachu. Kolejne lata były okresem remontu i przebudowy domu klasztornego i kościoła. Działającą obecnie parafię ustanowiono w 1988 roku. Dziś mieszka i pracuje tu pięcioro zakonników. Zobacz również inne strony o Zakonie Cystersów: Cystersi w Polsce Cystersi w Pelplinie Cystersi w Koronowie Szlak Cysterski w Polsce |
O Oliwie