W świątyni, obok wspomnianego instrumentu znajdują się jeszcze dwa: mały w południowym ramieniu nawy poprzecznej (transeptu) oraz współczesny pozytyw organowy umieszczony w łuku między nawą główną a boczną północną, w pobliżu wyjścia z archikatedry.

Połączone ze sobą kablami wszystkie trzy instrumenty mają w sumie 7876 piszczałek objętych 110 rejestrami (czyli zbiorami piszczałek o jednakowej barwie dźwięku). Można na nich wydobyć dźwięki naśladujące śpiew ptaków, bicie dzwonów, szum wiatru, plusk wody, pomruki niedźwiedzia, brzęczenie pszczół, grzmoty burzy, a nawet głos ludzki – vox humana. Muzyka z dużych organów może być odbita jak echo, zagrane przez małe organy oddalone o 65 metrów.

Brzmienie organów można podziwiać na niemal codziennych prezentacjach instrumentu albo  w czasie festiwali organowych – najsłynniejszy, Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej, odbywa się co roku latem.

Organy w transepcie

Z historią oliwskich organów związany jest Jan Wulf z Ornety (woj. warmińsko-mazurskie). Po śmierci ojca, słynnego organmistrza wyruszył do Gdańska. Dowiedziawszy się o postanowieniu cystersów o budowie nowych organów udał się do Oliwy. Opat Rybiński  postanowił powierzyć mu stworzenie nowego instrumentu, wcześniej jednak wysłał go na koszt klasztoru na trzy lata do Niemiec i Holandii, aby tam u najwybitniejszych ówczesnych mistrzów udoskonalił swoje umiejętności. Po powrocie Wulf wstąpił do klasztoru w 1763 roku, przybierając imię Michał.

Pierwszym zadaniem Wulfa była przebudowa starych organów (lata 1758-1762). Wykorzystał w niej fragmenty instrumentu ufundowanego w 1689 przez opata Michała Hackiego. Bogato zdobiony prospekt wieńczy grający na harfie król Dawid, po jego bokach widnieją aniołowie z instrumentami muzycznymi. W 1917 roku władze niemieckie zarekwirowały część piszczałek (o łącznej wadze prawie 80 kg) na złom wojenny. Obecny instrument zainstalowano w zabytkowym prospekcie w 2003 roku. Małe organy od lat 30. XX wieku są połączone z dużymi i można na nich grać używając klawiatury głównego instrumentu.

XVII-wieczne organy ufundowane przez opata Hackiego nie były pierwsze w cysterskim kościele. Do czasu ich fundacji w świątyni mogło się znajdować nawet pięć instrumentów. Najbardziej zagadkowe są najstarsze, dwa XV-wieczn, o których nie ma żadnej informacji poza wspomnieniem ich w kronikach klasztornych. Kontrowersje budzi historia instrumentu, rzekomo zrabowanego podczas wojen polsko-szwedzkich w 1626 roku i znajdującego się dzisiaj w szwedzkim Skokloster – dawnej siedzibie cysterek, przebudowanej w XVII wieku na rezydencją obronną. Z badań wynika jednak, że instrument ten powstał w Szwecji, a co się stało z oliwskim – pozostaje tajemnicą. 

Wielkie organy

Do pracy przy głównym instrumencie Wulf przystąpił już pod nowym, przybranym imieniem zakonnym – Michał. Prace budowlane zajęły mu 25 lat (1763-88) – zaczynał jako brat zakonny, kończył już jako wyświęcony kapłan. Przez ten okres z artystą pracowało 20-25 pomocników. Przez długi czas instrument pozostał niedokończony. Michał odmówił współpracy, gdy nowy opat Karl Hohenzollern polecił przeniesienie stołu gry na bok chóru. Polecenie wykonał i dokończył prace Michała w latach 1791-93 kolejny budowniczy oliwskich organów, Rudolf Dalitz. Oliwskie organy były na przestrzeni dwóch wieków kilkakrotnie przerabiane, uzupełniane i remontowane. W marcu 1945 poważnych zniszczeń dokonali żołnierze Armii Czerwonej - naprawa trwała do 1955 roku.

Obecny stół gry posiada 5 klawiatur ręcznych (manuałów) i klawiaturę  nożną (pedał). Wyposażony jest w pamięć komputerową, która umożliwia szybką zmianę rejestrów.
Sam prospekt dekoruje rokokowa, bogata dekoracja snycerska z drzewa lipowego. Można w niej odnaleźć delikatne sploty bluszczu i kwiatów, wazy oraz 25 postaci aniołów. Anioły w ruchomych dłoniach trzymają dzwonki, trąbki, rogi, które poruszają się dzięki wiatrownicom. Ruchome są także słońca, księżyce i gwiazdy na szczytach prospektu. Kompozycję ożywia umieszczony centralnie w głębi witraż przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem. Niestety, nie zostały zrealizowane projektowane przez Wulfa złocenia prospektu. Pomiędzy dekoracją, na trzech piętrach sięgających do sklepienia, umieszczone są piszczałki (o wielkości od kilkunastu centymetrów do prawie 11m).

zobacz także:

52. Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej

MOZARTIANA 19-22 sierpnia 2009 Festiwal Mozartowski w Oliwie  

Organy w Pałacu Opatów

W opactwie cysterskim, poza organami kościelnymi istniał jeszcze jeden instrument, umieszczony w Pałacu Opackim. Miał on prawie 4 metry wysokości i 1,80 metra szerokości, pochodził prawdopodobnie z końca XVIII wieku, a jego budowniczym mógł być Gottlieb Paschke. Organy te zostały sprzedane po kasacie opactwa w 1831 roku i kilkakrotnie zmieniały właściciela. W 1935 roku trafiły do Waltera Langego, mieszkańca Wrzeszcza. Wiadomo, że instrument ten wykorzystywano w audycjach radiowych. Jego późniejszy los nie jest znany, można przypuszczać, że zostały zniszczone w 1945 roku.