Nad Potokiem Oliwskim w przeszłości znajdowało się ponad 20 zakładów przemysłowych nazywanych młynami. Od 1188 roku zakładali je w tym miejscu cystersi, do których należały okoliczne tereny. Samych młynów zbożowych było najmniej, obok nich funkcjonowały m.in. kuźnice stali i miedzi, młyny prochowe i papiernicze, tartaki, wytwórnie drutu. Młyny zostały ponumerowane od ujścia w górę potoku. | | 
|
Rozwój nowoczesnego przemysłu położył kres działalności zakładów. Przed I wojną światową działało w Oliwie i Jelitkowie jedenaście młynów, przed II wojną – dziewięć. Po wojnie pracowało przez pewien czas pięć zakładów, dziś – dwa, w tym Kuźnia Wodna (Młyn XIII), która jest placówką muzealną i jako jedyna jest napędzana wodami potoku. Młyn I
Budynek został zdewastowany i rozebrany w latach 50. XX wieku. Do dziś zachował się mostek z tamą i upustem przy stawie z wysepką. Młyn miał kilka funkcji. Założony w 1609 roku, początkowo służył do przemiału kości, w późniejszej historii był tartakiem, kuźnicą stali, miedzi, żelaza, papiernią. W XIX wieku pełnił rolę młyna zbożowego, czynnego jeszcze w XX wieku. Właścicielami obiektu byli m.in. Georg Hein i Konstanty von Holten, w XX wieku obiekt wykupił zarząd kąpieliska w Jelitkowie. Młyn II i III
Młyn II istniał już w 1480 roku – na początku jako młyn zbożowy, potem tartak, kuźnica stali i papiernia zniszczona w czasie wojny w 1734 roku. Wiek później powstał Młyn III – folusz garbarski i kuźnica miedzi (ten również zniszczyły działania z 1734 roku). Oba zakłady wchodziły w skład posiadłości, zwanej Konradshammer, która należała m.in. do rodziny rajcy miejskiego Jana Conradi, burmistrza Fryderyka Ehlera, księcia Szlezwiku-Holsztyna Karola Ludwika i rodziny Czapskich. Przy młynie powstał browar i rezydencja z parkiem. W 1734 roku posiadłość spalili Kozacy. Kolejni właściciele - rodzina Bechowiczów, odbudowała papiernię, która była czynna do 1830 roku, przekształcono ją następnie w kuźnicę stali pracującą do 1880 roku. Pod koniec XIX wieku w rezydencji mieścił się zakład wychowawczy „Pod Dobrym Pasterzem". Po 1945 roku z dworku zostały piwnice (ul. Pomorska 68) oraz pawilon ogrodowy. Po młynach leżących na terenie posiadłości pozostał staw, upust i zagłębienia po drugim stawie w przymorskim parku, którego założycielem był Fryderyk Ehler (teren ten zrewaloryzowano w 1995 roku) oraz dom ryglowy przy ul. Chłopskiej 68. Od Młyna III biegła w stronę Sopotu droga, przy której znajdował się wysychający Żabi Staw (Żabianka), a przy nim karczma „Żabia Gospoda" (niem. Poggenkrug). Dzisiaj śladami po nich są nazwy: ul. Gospody i osiedle Żabianka. Młyn IV
Teren, na którym powstał młyn (najpierw kuźnica żelaza, potem miedzi) i duży dwór należał od 1591 roku do Jana Doręgowskiego. W 1672 roku właścicielem posiadłości został Gottfried Günter - od jego nazwiska dwór nazwano Güntershof. W dworze w 1697 roku spotykał się ze swoimi zwolennikami książę Conti – przeciwnik Augusta II w walce o polski tron. W XVIII wieku młyn przekształcono w kaszarnię, później w olejarnię (1786), zakład odlewniczy żeliwa do produkcji karabinów i maszyn (do 1860 roku). Ostatecznie, w 1863 roku powstał tu młyn zbożowy czynny do pożaru w latach 80-tych XX wieku. Dziś stoi w tym miejscu odbudowany budynek młyna (ul. Pomorska 94), staw, tama i dwa upusty.
Młyn V
Powstał w XVI wieku jako kuźnica żelaza. Później został przekształcony w młyn prochowy i zakład do mielenia kory drzewnej. Wśród właścicieli były rodziny Wartenberg-Preuss, Pilgramów i Flämingów. Budynek nie zachował się do dzisiejszych czasów. Młyn VI
Jest jednym z kilku młynów, które przetrwały do dziś. Powstał w XVI wieku – od tego czasu był kuźnicą żelaza, stali, olejarnią, kaszarnią, a w XIX wieku młynem zbożowym, który dotrwał do II wojny światowej, a po niej został zamieniony na magazyn. Niedaleko młyna stoi oryginalny dom młynarza z połowy XIX wieku (ul. Grunwaldzka 520). Młyn VII
W zakładzie, który znajdował się najprawdopodobniej w miejscu obecnego wodospadu w parku oliwskim, produkowano drut. Młyn rozebrano przed 1600 rokiem w związku z powstaniem założenia parkowego. Młyn VIII
Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1350 roku. W 1817 roku spłonął i już nie został odbudowany. Zachowało się zagłębienie po stawie i tama, po której biegnie droga (obecnie: ul. Cystersów). Młyn IX
Od końca XVI wieku działał jako folusz należący do wójtów oliwskich. W następnym stuleciu przeszedł na własność opactwa, pełniąc funkcję młyna zbożowego. W 1874 zakład rozbudowano. Obok Kuźni Wodnej jest jedynym młynem funkcjonującym do dziś.
Młyn X
Działał od XVI do końca XIX wieku jako kuźnica i prawdopodobnie młyn zbożowy. Do dziś zachowały się: staw, tama, upusty, budynek młyna przebudowany na mieszkalny i dworek z XIX wieku przy ul Kwietnej 29, nazywany Dworkiem Myśliwskim. Młyn XI
Po czynnej od XVI wieku kuźnicy żelaza, rozebranej w 1873 roku, do dziś zachowało się tylko zagłębienie po stawie i tama. Zakład należał m.in. do rodzin Haein i Burau. W 1874 roku powstał budynek, który dotrwał do dziś (ul. Kwietna 23), przed II wojną światową nazywano go „Zameczkiem Mormonów”. Młyn XII
Pierwszy budynek, istniejący do 1646 roku pełnił funkcję młyna prochowego (zwany był „Małym Młynem Prochowym”). Na jego miejscu powstała papiernia, następnie młyn zbożowy. Dziś pozostał po nim tylko zarys stawu. Młyn XIII - Kuźnia Wodna
W przeszłości był to największy zakład przemysłowy nad Potokiem Oliwskim. Od pracujących w młynie dwóch wielkich młotów (każdy o wadze 250 kg), obiekt często nazywano młotownią. Wchodziła ona w skład posiadłości, wymienionej już w 1597 roku. Właścicielami i dzierżawcami majątku byli m.in. Jan Klinghammer, opat Dawid Konarskiego, rodzina Remus (w latach 1628-1733, posiadłość nosiła wtedy nazwę „Mackenshof", Hans Juncker (ok. 1775), Daniel Magłowski (ok. 1830). W 1957 kuźnia przeszła w ręce warszawskiego Muzeum Techniki. W 1978 udostępniono ją zwiedzającym. W każdej chwili można uruchomić częściowo zrekonstruowane młyńskie urządzenia – w sezonie turystycznym zwiedzający mogą oglądać koła wodne, młoty i nożyce w czasie pracy. Młyn XIV
Młyn, stojący nieopodal Kuźni Wodnej, w źródłach po raz pierwszy wymieniony jest w 1615 roku. Do końca XIX wieku funkcjonował jako młyn zbożowy. Młyn XV
Pierwsza wzmianka o posiadłości, w skład której wchodziły dwór i młyn, pochodzi z 1597 roku. Wówczas właścicielem młyna był Kacper Jenisch, a dzierżawcami dworu - jezuici. Na początku XVII wieku posiadłość (młyn, dworek i ogród) kupił urzędnik Jakub Schwabe. Oskarżony o defraudację znacznej kwoty z kasy Rady Miasta, w 1615 roku odebrał sobie tutaj życie. Od tego czasu dwór i dolina, w której leży posiadłość, nazwane są imieniem samobójcy. Do roku 1700 w Młynie XV działał folusz, przekształcony następnie w kuźnicę miedzi, potem w żelaza (spłonęła ok. 1900 roku). Przy ul. Bytowskiej 4 zachował się piętrowy dworek z XVIII wieku, obecnie mieści się w nim ekskluzywny kompleks hotelowy „Dwór Oliwski”. Młyn XVI
Po raz pierwszy w źródłach wymieniony jest w roku 1601. Działał jako młyn prochowy i kuźnica stali Christiana Hildebranda (czynna do końca 1880 roku). W latach 50. XX wieku powstał w tym miejscu napędzany elektrycznością tartak. Młyn XVII
Prawdopodobnie był to młyn prochowy, przekształcony następnie w kuźnicę żelaza działającą do końca XIX wieku. Młyn XVIII
Istniał już około 1600 roku, jego właścicielami byli m.in.: Samuel Haewel, Adolf Boy, Andrzej Krüger, Jerzy Warschläger, Ernest Wejher. W XIX wieku funkcjonował jako kuźnica żelaza, potem, jako młyn zbożowy. Młyn XIX i XX
Oba pod koniec XVII wieku zbudował Jerzy Warschläger. W 1873 powstała w miejscu młyna XIX hodowla ryb. Młyn XX służył jako wytwórnia forniruW 1928 w jego okolicy powstała hodowla zwierząt futerkowych, a także małe zoo. Młyn XXI
W latach 1636-1822 należał do rodziny Uphagenów, której służył jako młyn prochowy. Następnym właścicielem był Salomon Möske, który przebudował zakład na młyn zbożowy, XIX wieczny budynek młyna zachował się do dziś. Młyn XXII
O zlikwidowanym w drugiej połowie XIX wieku foluszu (wymienionym po raz pierwszy w 1811 roku) świadczy tylko zachowany ślad po stawie. Młyn XXIII
Młyn, zwany Leśnym lub Krzaczastym razem z dworkiem młynarza i domem kuracyjnym są włączone w obręb gdańskiego ZOO leżącego w malowniczej Dolinie Leśnego Młyna. Od końca XVI wieku młyn służył jako kuźnica miedzi, młyn prochowy i zbożowy. Jednym z ostatnich zadań zakładu było wytwarzanie prądu dla domu kuracyjnego (było to sanatorium dla reumatyków i osób ze schorzeniami górnych dróg oddechowych). Młyn XXIV
Prawdopodobnie zlokalizowany był kilkaset metrów powyżej Młyna Leśnego. Historia obiektu i jego przeznaczenia nie jest znana, wiadomo tylko, że w 1647 roku należał do Daniela Zinka. |
Atrakcje