Historia klasztoru

---

Pierwotny, drewniany klasztor został spalony przez Prusów w 1226 i 1236 roku.  Nowy, murowany budynek powstał w pierwszej połowie XIII w. Jako pierwsze zbudowano połączone z transeptem skrzydło wschodnie. Rozmieszczono w nim najbardziej niezbędne pomieszczenia: refektarz (jadalnię), karcer (miejsce odosobnienia dla nieposłusznych zakonników) i dormitorium (sypialnię). Ta ostatnia była połączona schodami z kościołem, aby ułatwić mnichom schodzenie na nocne modlitwy. O pozostałych budynkach klasztornych, ich funkcji i rozmieszczeniu, brak jest informacji. 

Klasztor rozbudowano wiek  później, po pożarze w 1350 roku, w formie zbliżonej do obecnej. Do skrzydła wschodniego dobudowano południowe (z wielkim refektarzem) i zachodnie (z kuchnią, zimowym refektarzem i dormitorium konwersów). Trzy skrzydła i kościół połączono krużgankami, które otoczyły kwadratowy wirydarz (miejsce rekreacji mnichów). W wirydarzu umieszczono lawatorium – umywalnię zakonników. 

Kolejna rozbudowa klasztoru nastąpiła na przełomie XVI i XVII wieku. Zbudowano wówczas m.in. priorat (mieszkanie przeora), nowicjat i infirmerię (mały szpitalik). Dużej przebudowy istniejących pomieszczeń dokonano w XX wieku, w związku z dostosowaniem budynku do potrzeb istniejącego w tym miejscu od 1957 roku Biskupiego Seminarium Duchownego (dziś: Gdańskie Seminarium Duchowne). Dwa nowe uczelniane budynki wzniesiono w latach 70. i 80. Na tym terenie znajduje się nowy Pałac Arcybiskupi, w którym 5 i 6 czerwca 1999 roku mieszkał papież Jan Paweł II.

 Poklasztorne budynki można podzielić na dwie grupy: zachowane do dziś i te, które nie przetrwały do naszych czasów. Poniżej znajduje się wykaz najważniejszych  cysterskich zabudowań klasztornych (w kolejności alfabetycznej).

Budynki nie zachowane

---

wyszczególnione m.in. na rysunku Antoniego Waterloo z 1660 roku (w nawiasach lata budowy i zburzenia)

Browar (przed 1577-1833) – stał pomiędzy katedrą a budynkiem szafarni. W 1557 roku podpalili go gdańscy żołnierze, w latach 1591-1602 został odbudowany, a po kasacie zakonu, w latach 1832-33 zburzony.

Duży młyn (1349-1817) – zbudowany w 1349 roku, pomiędzy szafarnią a spichlerzem klasztornym. W roku 1577 spalony przez gdańskich żołnierzy, odbudowany w 1578. Spłonął w 1817 roku.

Folwark (przed 1577-1831) – stał naprzeciwko kościoła Św. Jakuba. Podpalony przez gdańszczan w roku 1577, a odbudowany w 1606, przetrwał do czasu sekularyzacji klasztoru. Składał się z domu mieszkalnego, małej stodoły, pomieszczeń dla koni, bydła, baranów, kur
 i gęsi. W roku 1831 był tak zniszczony, że rada kościelna odradzała władzom pruskim urządzania w tych budynkach mieszkań dla proboszcza i wikariuszy.

Nowicjat (1608-1820) – ulokowany pomiędzy wschodnią ścianą murów obronnych i przeorstwem. Ostatni nowicjusz złożył śluby zakonne w roku 1804, 15 lat później budynek został rozebrany.

Priorat (1598-1835/36) – urzędowe mieszkanie przeora. Stał pomiędzy wschodnim skrzydłem klasztoru a nowicjatem. Powstał na zlecenie przeora Philipa Adlera i zastąpił wcześniejszy, drewniany budynek, zbudowany w 1598 roku. Kamienny priorat rozebrano w latach 1835-6.

Szpital Św. Łazarza (1660-1962) – zbudowany za czasów opata Aleksandra Kęsowskiego, na rogu dzisiejszych ulic: Grunwaldzkiej i Jacka Rybińskiego. Osiem pokoi i kaplica miały służyć podwładnym klasztoru. W roku 1962 budynek rozebrano, żeby zrobić miejsce dla linii tramwajowej.

Budynki zachowane

---

(w nawiasach rok powstania)

Dom Bramny – patrz: Stary Rynek Oliwski i Dom Bramny

Kościół Św. Jakuba – patrz: kościół Św. Jakuba

Mury obronne wokół klasztoru i kościoła (1608)

Nowy Pałac Opatów – patrz: Pałac Opatów Nowy

Ogród Opacki – patrz: Park Oliwski im. Adama Mickiewicza

Spichlerz Klasztorny (XIV w.) – dwukondygnacyjny budynek zamykał od południa dziedziniec pomiędzy klasztornymi zabudowaniami. Został odbudowany po pożarze w 1577 roku. W latach 30. XX wieku przebudowano go na dom parafialny. Dziś mieszczą się w nim pomieszczenia biurowe i Archiwum Archidiecezjalne.  

Spichlerz Opacki (1723) – zbudowany za czasów opata Franciszka Zaleskiego. Barokowa furta budynku łączy go z murem z 1608 roku. W przeszłości obok muru stał dom odźwiernego i stajnia opacka. Po roku 1945 w spichlerzu przechowywano eksponaty czekające na konserwację, dziś mieści się tu Oddział Etnografii gdańskiego Muzeum Narodowego. 

Stary Pałac Opatów – patrz: Pałac Opatów Stary

Szafarnia (między 1474-88) – zbudowana na południowy-zachód od kościoła klasztornego, przy dzisiejszej ul. Cystersów 15. Na początku pełniła funkcję cysterskiej spiżarni, w przeciągu stuleci zmieniała się w dormitorium dla konwersów, aptekę, drukarnię, Akademię Filozofii Katolickiej, kasę i lokal sądu, szkołę katolicką i ewangelicką. Spłonęła 25.03.1945 roku. Odbudowano ją na potrzeby Kurii Biskupiej (od 1992 Arcybiskupiej). Niedaleko szafarni stał młyn klasztorny – najstarszy z budynków na Potokiem Oliwskim (spłonął w roku 1817, jego pozostałości rozebrano po kasacie).

Budynki klasztorne

---

Karcer (XIII w.) - cele pokutne dla mnichów znajdowały się po obu stronach schodów prowadzących do wejścia do dormitorium (sypialni). Niedaleko karceru mieściła się sala konwentu i archiwum.

Krużganki (XIII w.) – należą do najważniejszych budowli klasztoru i najstarszych jego części. Były centralnym punktem urządzeń klasztornych, służyły wewnętrznemu skupieniu mnichów. Tak jak we wszystkich klasztorach cysterskich, ulokowane je na południowej stronie kościoła klasztornego. Ściany krużganków pokryte są wielkimi malowidłami o tematyce religijnej, w posadzce znajdują się płyty nagrobne, na jednej ze ścian umieszczono tablicę upamiętniającą zawarcie pokoju ze Szwedami. Ozdobą tego miejsca są portale: gotyckie, jeden renesansowy i cztery barokowe, w tym dwa z drewna i z marmuru. Krużganki otaczają wewnętrzny dziedziniec: wirydarz – miejsce rekreacji mnichów. Tutaj zbudowane zostało lawatorium – rozmieszczona na sześciokątnym planie, przypominająca kaplicę umywalnia zakonników (poł. XIV w.).

Kapitularz (XIII w, od 1909 roku nowa zakrystia) – było to jedno z najważniejszych miejsc w klasztorze. Tutaj co dzień zbierali się mnisi, aby słuchać rozdziałów reguły zakonnej, tu odbywały się wybory opatów, ogłaszano kary za wykroczenia i decyzje dotyczące zarządzania majątkiem klasztoru, odczytywano ważne pisma urzędowe. Uważa się, że jest to najstarsze i najpiękniejsze pomieszczenie klasztorne. Jego główną ozdobą są gotyckie sklepienie krzyżowe i dwie ośmiokątne kolumny granitowe.

Wielki Refektarz (1593-1594) – umieszczony przy południowym skrzydle krużganków. Prostokątna sala o wymiarach 24 m długości i 9 m szerokości należała do najważniejszych pomieszczeń klasztornych. Podzielone na dwie nawy i przesklepione sieciowo pomieszczenie zdobią malowidła ścienne ze scenami z życia Św. Bernarda z Clairvaux oraz galeria portretów opatów oliwskich. Naprzeciw refektarza znajduje się wspomniane już wcześniej lawatorium.
Sala Pokoju – jest częścią najstarszych budowli klasztornych, zbudowano ją na rzucie dwóch prostokątnych pomieszczeń. Tutaj, w nocy z 2 na 3 maja 1660 roku, po długich rokowaniach został podpisany pokój kończący wojny między Szwecją a Polską.

Kaplica Mariacka – mogło to być tymczasowe pomieszczenie do odprawiania mszy parafialnych po zniszczeniu klasztoru w 1577 roku. Tutaj odbywały się też uroczystości pogrzebowe. W XIX wieku odprawiano nabożeństwa polskie, z polskimi kazaniami, stąd o kaplicy mówi się też „polska”. Obecnie służy klerykom gdańskiego seminarium, od strony katedry jest niedostępna.

Biblioteka – nie jest znana data jej powstania, najstarsza informacja o cysterskiej bibliotece pochodzi z roku 1577. Jej dzieje mogą sięgać początków klasztoru – pierwszy zespół mnichów z pewnością przywiózł ze sobą mszały, śpiewniki, żywoty świętych. Jednym z codziennych obowiązków mnichów było czytanie religijnych ksiąg przez minimum trzy godzinny dziennie (w niedzielę dłużej). Mimo burzliwych dziejów klasztoru i wielokrotnych jego rabunków, w okresie kasaty księgozbiór liczył ponad 6 tys. ksiąg, ok. 550 rękopisów, 270 dokumentów. Pruscy urzędnicy przekazali najcenniejsze dzieła bibliotekom państwowym, niektóre zostały zlicytowane na publicznych aukcjach. Dziś część zbiorów znajduje się w Bibliotece Gdańskiej PAN, a kilkaset w bibliotece parafii oliwskiej.