Archikatedra Oliwska jest najdłuższym kościołem cysterskim na świecie i jedną z najdłuższych świątyń w Polsce (107 m- liczone na zewnątrz bryły). Pozostałe wymiary to: szerokość 19 m (w transepcie 28 m), wysokość 17,7 m (z wieżami 46 m), powierzchnia wnętrza 2 200 m2.

Od strony wschodniej ścianę zewnętrzną prezbiterium zdobi rokokowy herb Oliwy z pomorskim Gryfem i Radwanem (herbem opata Jacka Rybińskiego). Wieńczy ją pozłacany krzyż z 1599 roku. Herby Oliwy umieszczone są także na ścianach szczytowych transeptu. 

 Choć w bryle świątyni przeważa styl gotycki, można w niej wyróżnić także elementy romańskie w prezbiterium (jedyny kościół w Gdańsku, w którym występuje ten styl!) i barokowe (np. barokowy portal w fasadzie zachodniej czy hełmy na wieży). Wyposażenie wnętrza pochodzi przede wszystkim z XVII i XVIII wieku. Zabytki gotyckie i renesansowe w większości zostały zrabowane w 1577 roku w czasie wojny Gdańska z Batorym. Warto zaznaczyć, że kościół, jako jeden z nielicznych w Gdańsku, przetrwał II wojnę światową bez większych zniszczeń : spłonęły jedynie hełmy i dewastacji uległy organy.

Dziś świątynia słynie przede wszystkim z organów, których prospekt, czyli obudowa piszczałek należy do najpiękniejszych na świecie (patrz: Organy w Archikatedrze Oliwskiej). Wnętrze zdobią także 23 ołtarze o dużej wartości historycznej, przeważnie barokowe i rokokowe, wykonane częściowo z marmuru. Obrazy w ołtarzach, w nawie głównej i prezbiterium są dziełem XVII-wiecznych gdańskich malarzy: Hermana Hana (1574–1628), Adolfa Boya (1612–1680), Andrzeja Stecha (1635–1697), Andreasa Schlütera (1660–1714). Wystrój całości uzupełniają (oprócz obiektów wymienionych poniżej) m.in. płyty nagrobne, epitafia i żyrandole.

Wśród wielu katedralnych zabytków i skarbów warto zwrócić uwagę na następujące:

---

(podane w kolejności alfabetycznej)

ambit (obejście) – korytarz otaczający prezbiterium, ozdobiony dwunastoma  XVII-wiecznymi ołtarzami. W odkrywkach muru pokazane są fragmenty gotyckich inskrypcji. W centrum ambitu mieści się rokokowa kaplica Św. Krzyża, zwana Opacką – pod którą znajduje się krypta biskupów, z prochami Edwarda O’Rourke, Edmunda Nowickiego, Kazimierza Kluza, Lecha Kaczmarka oraz opata Adama Trebnica, zmarłego w opinii świętości. Ciekawym zabytkiem obejścia są dwa baldachimy. Większy tradycja wiąże z królową szwedzką Krystyną, córką Gustawa Adolfa. Dar miał być odpokutowaniem grabieży ojca. Historii tej przeczy data wyhaftowana na baldachimie - rok 1716 – czyli 27 lat po śmierci królowej. Drugi, mniejszy baldachim, pochodzi z 1 połowy XVII wieku i  jest dziełem jednego z cysterskich konwersów.

ambona – umieszczona po lewej stronie prezbiterium kazalnica jest mierzącą prawie 10 m wysokości konstrukcją, z późnobarokowymi i rokokowymi dekoracjami. Płaskorzeźby na balustradzie przedstawiają epizody z życia św. Bernarda z Clairvaux. W reliefach znajduje się wiele przedstawień pszczół, miodu, pszczelarza.  Jest to nawiązanie do zdolności oratorskich  św. Bernarda, którego przez tę cechę nazywano „doktorem miodopłynnym”. U góry, na daszku akustycznym widnieją symbole czterech ewangelistów: lew, byk, anioł, orzeł. Ambona powstała w klasztornym zakładzie snycerskim, tym samym, który pracował nad organami.

dawny ołtarz główny  – poświęcony patronom świątyni - Trójcy Świętej, Matce Boskiej i Św. Bernardowi z Clairvaux. Dziś umieszczony jest w północnej części transeptu, w latach 1606-88 stał w prezbiterium. W obecne miejsce przeniesiono go w związku z ufundowaniem przez opata Michała Hackiego nowego ołtarza głównego. Jest to rozbudowana, kilkukondygnacyjna, manierystyczna kompozycja. W jej centrum znajduje się przedstawienie Trójcy Świętej, którą otaczają liczne postacie proroków, aniołów, świętych. Całość wieńczy grupa Ukrzyżowania.

feretron  - przenośny, dwustronny, procesyjny obraz został wykonany w XVIII wieku ze srebrnej blachy przez gdańskiego złotnika Jana Jantzena. Składa się z dwóch obrazów na płótnie: Matki Boskiej z Dzieciątkiem po jednej stronie, postaci Anioła po drugiej. Używany był prawdopodobnie podczas pieszych pielgrzymek do Wejherowa, organizowanych przez zgromadzenie reformatów na Chełmie. Dziś stoi w nawie północnej.

grobowiec książąt pomorskich – władcy Pomorza prawdopodobnie byli grzebani w krużgankach klasztoru. Ich symboliczny nagrobek powstał jeszcze przed rokiem 1577, ale zniszczyli go w czasie napadu na klasztor gdańszczanie. Dzisiejszy grobowiec z czarnego marmuru pochodzi z roku 1615, w transepcie umieszczony jest dopiero od 1984 roku. Obok nagrobka widnieje lawatorium – w którym zakonnicy obmywali się przed modlitwą i nabożeństwami. Schody obok nagrobka prowadzą do dawnego dormitorium (sypialni) mnichów, na balustradzie stoi figura wzywającego na modlitwę cystersa.

kaplica Mariacka (Kaplica Polska) – powstała w 1599 roku z fundacji opata Dawida Konarskiego. Dziś jest niedostępna od strony katedry i służy alumnom Gdańskiego Seminarium Duchownego. Jej wnętrze zdobią XVII i XVIII-wieczne obrazy o treści maryjnej i nowotestamentowe.

kaplica św. Jana Nepomucena (Chrzcielna) – zlokalizowana w nawie północnej, wyróżnia się rokokowym wystrojem. Po kasacie zakonu w 1831 roku właśnie w  tym miejscu udzielano chrztu.

nagrobek rodziny Kosów – autorami tej nietypowej formy, w której zmarli przedstawieni są jako osoby klęczące postacie są Willem i Abraham van den Blockowie. Podobne ujęcie tematu można znaleźć jedynie w Bazylice Mariackiej w Gdańsku, w stojącym w transepcie nagrobku Bahrów. Na oliwski zabytek, pochodzący z początku XVII wieku składają się dwie części: epitafium opata Feliksa Kosa z Pelplina (umieszczone za klęczącymi) oraz właściwy nagrobek rodowy, w którym sportretowani zostali Kosowie: Mikołaj, jego żona Justyna oraz synowie Andrzej i Jan. Nagrobek pierwotnie stał w nawie głównej, lecz gdy kościół w roku 1931 stał się świątynią parafialną, należało zapewnić wiernym więcej miejsca. Dzięki przeniesieniu do nawy północnej, w 1835 roku wstawiono na jego dawnym miejscu ławki.

Ołtarz Wszystkich Świętych – jeden z 14 ołtarzy bocznych nawy północnej. W jego centrum znajduje się obraz Hermana Hana  - Koronacja Najświętszej Maryi Panny. Malowidło uważane jest za jeden z najlepszych i najcenniejszych obrazów w katedrze.

prezbiterium – jest najbardziej monumentalną i najstarszą częścią katedry (z częściowo romańskimi murami). Mieści się tu średniowieczna krypta, w której według tradycji pochowano fundatorów klasztoru, ostatnich opatów z rodu Hohenzollernów, zmarłych zakonników i inne osoby związane z klasztorem. W centralnym miejscu stoi  ołtarz główny, powstały w latach 1686-93 z fundacji opata Hackiego. Podzielony jest na dwie sfery – „ziemską” – czyli stojące w półkolu czarne kolumny, w których centrum umieszczony jest obraz Andrzeja Stecha – Adoracja Najświętszej Maryi Panny. Druga sfera, „niebiańska” – to plastyczne przedstawienie nieba: rozchylające się stiukowe chmury z dziesiątkami główek aniołków. Po obu stronach górnej kompozycji umieszczone są postacie ze Starego i Nowego Testamentu. Ołtarz uznawany jest za najlepszy przykład polskiego baroku na Pomorzu. Ważnym elementem wystroju prezbiterium jest umieszczona po jego obu stronach galeria wizerunków fundatorów i dobrodziejów klasztoru, namalowana przez Hermana Hana i Tablice Oliwskie - drewniane płyty z łacińskimi tekstami opisującymi historię opactwa, które są bezcennym źródłem do dziejów Pomorza.

zobacz także:

52. Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej

MOZARTIANA 19-22 sierpnia 2009 Festiwal Mozartowski w Oliwie  

Katedra Oliwska zwycięzcą  Plebiscytu MM Trójmiasto  "7 Cudów Trójmiasta"